Meer dan 20 jaar activiteiten

'Maak van je school een School Zonder Racisme!' Dat was de oproep die de vzw Jongeren Tegen Racisme (JTR) in 1988 lanceerde, nadat extreemrechts in Antwerpen haar eerste belangrijke electorale overwinning had behaald. De school is de ideale plaats om in actie te komen tegen het groeiende racisme in de samenleving, want alle jongeren gaan naar school. Al meer dan twintig jaar verdedigt School Zonder Racisme een open, democratische en interculturele school. Het verhaal van JTR begint echter al een aantal jaren eerder... in 1984.

De jaren '80 – opkomen tegen racisme

Toen begin jaren '80 een aantal vreemdelingen in Frankrijk het slachtoffer werd van racistisch geweld, ontstond daar de beweging “Touche pas à mon pote”. In het najaar van 1984 waaide deze beweging over naar België. Een groep jongeren en jeugdwerkers richt de vzw Jongeren Tegen Racisme op om de kleine handjes met de boodschap ‘’t is mijn vriend, blijf eraf’ massaal te kunnen verspreiden. Door het succes van extreem rechts bij de verkiezingen in 1988, besluit de vzw dat antiracistische vorming van de jeugd prioritair is en bedenkt ze het model van de 'School Zonder racisme' (SZR). Dit initiatief vindt weerklank in heel België en met de oprichting in 1992 van de Franstalige vzw ‘Ecole Sans Racisme’ (ESR) wordt het direct een nationale beweging.
In die begintijd maken SZR en ESR een uitgebreide analyse van racisme in al zijn vormen (alledaags, ideologisch, structureel en politiek). De studie van de geschiedenis maakt duidelijk dat racisme een middel is tot onderdrukking en dat de mens niet als racist geboren wordt. Een belangrijke en hoopgevende analyse om antiracistisch werk te blijven aanpakken. SZR en ESR organiseren een hele reeks conferenties en ontmoetingsdagen voor leerkrachten waarop diverse thema’s worden behandeld, zoals de geschiedenis van de migratie, lesgeven vanuit antiracistisch perspectief… Er is ook een bezoek met leraren aan de tentoonstelling ‘Wit over zwart’.

De jaren '90 – naar een eigentijdse invulling

Het bordje 'School Zonder Racisme' is een opdracht, want door het ondertekenen van de oproep gaat de school een blijvend engagement aan: het realiseren van vriendschap en gelijkheid in de school en in de samenleving. Maar hoe kun je dit in de lessen en activiteiten van de school vormgeven? School Zonder Racisme ontwikkelt in de loop der jaren een uitgebreid pakket van vormingen en materialen om de scholen hierbij te helpen. Met inleefspelen, brochures en alternatieve schooluitstappen kunnen scholen kiezen uit een uitgebreid aanbod van uitgewerkte activiteiten.

De handleiding 'Maak van je school een School Zonder Racisme’ geeft de scholen een stappenplan om een eigen werkgroep op te richten en daarmee structureel te werken aan een antiracistische opvoeding. Inmiddels ondertekenden al 280 scholen uit alle schoolnetten de oproep, in Vlaanderen, Wallonië en Brussel. Het netwerk van scholen dat al in het begin van de jaren '90 ontstond, geeft de mogelijkheid om ervaringen uit te wisselen tussen de scholen. SZR organiseert daarvoor ook jaarlijks studiedagen, een scholierentreffen en optochten voor vriendschap en gelijkheid. In het tweemaandelijkse tijdschrift 'Klasgenoten' verschijnt uitgebreide achtergrondinformatie en nieuws uit de verschillende scholen.

Met een aantal specifieke acties wil SZR ook pleiten voor structurele veranderingen in het onderwijs. In 1992 doen ESR en SZR een oproep voor herinvoering van 8 mei als 'herinneringsdag van het fascisme', om het belang van herinneringseducatie te onderstrepen. Het Vlaams Ministerie van Onderwijs besluit hierop in 1994 om 8 mei uit te roepen tot 'V-dag': voor Vrede, Verdraagzaamheid en Vooruitgang.
ESR lanceert in 1993 een speciaal telefoonnummer onder de naam ‘Ligne d’alarme’, waar mensen terecht kunnen met klachten wanneer hun kind geweigerd is bij de inschrijving op een school.
Samen met een hele reeks migrantenorganisaties en jeugdhuizen lanceren ESR en SZR in 1995 de campagne 'Actie open schoolpoort'. SZR vraagt een herziening van de non-discriminatieverklaring, ondertekend in de Vlaamse Onderwijsraad op 15 juli 1993. De maximumdrempels, het spreiden en doorverwijzen van migrantenkinderen worden als discriminerende maatregelen beschouwd.
Met al deze acties en pedagogische materialen krijgt de strijd voor een open en democratische school een heel concrete invulling.

Het nieuwe millenium – actualisering van het aanbod, nieuwe thema's

Er komt al snel belangstelling uit het buitenland voor SZR. Nederlandse en Spaanse jongeren inspireren zich op ons model om ook in hun scholen acties te ondernemen. Uit de contacten die daardoor worden gelegd, ontstaat in 2001 de Europese vzw 'School Without Racism': samen met het Landelijk Bureau ter Bestrijding van Rassendiscriminatie (LBR) uit Nederland en Asamblea de Cooperación por la Paz (ACPP) uit Spanje en met steun van de Europese Commissie komt er zo een netwerk van Europese scholen, waar later ook Duitsland, Frankrijk, Italië en Roemenië interesse voor tonen. Veel problemen hebben een Europese dimensie: opkomst van extreemrechts, de kloof tussen Noord en Zuid, vluchtelingen,…
De materialen die SZR had ontwikkeld, worden in de eerste jaren van de nieuwe eeuw grondig geactualiseerd. Zo wordt het Safispel in 2009 vernieuwd en interactiever gemaakt, in samenwerking met onderwijspartners en het Centrum Informatieve Spelen. Voor de alternatieve schoolreizen 'Brussel anders bekeken' komt er ook een aanbod naar studenten van hogescholen. En er komen nieuwe materialen zoals de didactische fotomap 'Een kijk op de ander', rond positieve beeldvorming en identiteit. Als reactie op de groeiende vooroordelen tussen de Nederlandstalige en Franstalige gemeenschappen in België ontwikkelen SZR en ESR ook de vorming 'Trop is teveel', met de bedoeling uitwisselingen te organiseren tussen Vlaamse en Franstalige scholen.
Door de actualiteit en het veranderend gezicht van het racisme, komt in de loop der jaren ook de vluchtelingenproblematiek steeds meer naar de voorgrond. SZR ontwikkelt het 'Vluchtelingenspel' (een inleefspel) en publiceert de brochure 'Semira' (2002), met uitgebreid lesmateriaal. Daarnaast steunen SZR en ESR ook acties voor het recht op onderwijs van kinderen van vluchtelingen.
Het aanbod van SZR wordt ook bekend gemaakt via de website en scholen kunnen er 'à la carte' hun vormingsprogramma samenstellen. 'Klasgenoten' en ‘ESR News’ worden in 2002 vervangen door een nieuwsbrief.
SZR houdt dus altijd de vinger aan de pols van de actualiteit en van de tijdsgeest. Aangezien jongeren niet enkel op de schoolbanken zitten en zij ook in hun vrije tijd steeds vaker in aanraking komen met multiculturele vriendengroepen, ontwikkelden we het project 'Plant een vlag tegen racisme'. Hiermee bieden we een model aan jeugdbewegingen en jeugdhuizen om te werken aan een open en solidaire beweging, waarbij het omgaan met de multiculturele samenleving en het bannen van racisme een rode draad worden binnen de alledaagse werking. Het project is ontwikkeld met een projectsubsidie van de Vlaamse overheid en richt zich enerzijds tot de jongeren van de 5 grote jeugd- en jongerenbewegingen (Chiro, KAJ, KLJ, KSJ-KSA-VKSJ en Scouts) en anderzijds tot de jeugdhuizen en jongerencentra in Vlaanderen (jeugdhuisfederatie Formaat Jeugdhuiswerk Vlaanderen). Momenteel ontvangt SZR voor dit project geen financiële ondersteuning meer, maar het kreeg zeer goede reacties en de jeugdbewegingen kunnen nu zelf verder werken met het ontwikkelde model.

2010 – wereldburgerschap in een gemondialiseerde wereld

Het model voor een School Zonder Racisme is nooit af. De maatschappij verwacht van jongeren steeds nieuwe vaardigheden, bijvoorbeeld op het vlak van mediawijsheid en informatietechnologiën. Het onderwijs evolueert continu en nieuwe (vakoverschrijdende) eindtermen doen hun intrede. Groepswerken en leertrajecten krijgen een steeds grotere plaats in de lessen. SZR en ESR zijn daarom volop bezig met het uitwerken van 'Wereldburgerschapstrajecten': een eigentijdse invulling van opvoeding tot democratisch burgerschap. Het 'Refugees project' met leerlingen uit Oudenaarde is op dat vlak een pilootproject. Een nader goed voorbeeld van trajectmatig werken is het project ‘Niet opnieuw’, waarbij leerlingen uit Menen een boek en een educatieve Cd-rom maakten op basis van hun ontmoetingen met overlevenden van de concentratiekampen.
Één ding is sinds de begintijd van SZR echter niet veranderd: het motto van al onze vormingen en activiteiten blijft 'Samen leven kan je leren!'.